Ομιλία Γ. Λιλλήκα: Η Αντιπροσωπευτική Δημοκρατία τον 21ο αιώνα

Σ' επιστημονικό ( διαδικτυακό ) συνέδριο με θέμα «Ο Θεσμός της Βουλής των Αντιπροσώπων (1960-2020)», μίλησε σήμερα το πρωί ο Πρόεδρος της Συμμαχίας Πολιτών, Γιώργος Λιλλήκας.


Ακολουθεί αυτούσια η ομιλία του Προέδρου της Συμμαχίας Πολιτών:


Η δημοκρατία αποτελεί το ωραιότερο και πολυτιμότερο πολίτευμα που δημιούργησε ο άνθρωπος. Η δημοκρατία δεν είναι και δεν μπορεί να θεωρείται ως μια μόνιμη και οριστική κατάκτηση ούτε και να αντιμετωπίζεται ως ένα στατικό σύστημα. Η δημοκρατία απαιτεί αγώνες για διαφύλαξη και προάσπιση της γιατί δεν κινδυνεύει μόνο από αντιδημοκρατικές και ολοκληρωτικές ιδεολογίες αλλά κινδυνεύει κι από τον λαϊκισμό και τη δημαγωγία των εκάστοτε πολιτειακών ή κομματικών αξιωματούχων. Κινδυνεύει ακόμη από τις καταχρήσεις των εκάστοτε εκλελεγμένων από τον λαό για να κυβερνήσουν την χώρα. Η καλύτερη προάσπιση της δημοκρατίας και του δημοκρατικού πολιτεύματος είναι η διαρκής εμβάθυνση και διεύρυνση των δημοκρατικών δικαιωμάτων και ελευθεριών, έτσι ώστε να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες αντιλήψεις και ανάγκες της ανθρώπινης κοινωνίας η οποία βρίσκεται σε μια διαρκή μεταβολή και εξέλιξη.


Στην αρχαία Αθήνα, όπου επινοήθηκε η δημοκρατία, το πολίτευμα λειτούργησε μέσα από τις συνελεύσεις του δήμου ως άμεση δημοκρατία. Ο Δήμος, οι πολίτες συμμετείχαν άμεσα στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων.


Τα σύγχρονα δημοκρατικά πολιτεύματα, ως έχουν δημιουργηθεί μετά την Γαλλική Επανάσταση, εδράζονται στην άσκηση της εξουσίας δια αντιπροσώπων που ο λαός εκλέγει.

Τα σύγχρονα κράτη, πολύ μεγαλύτερα σε έκταση και πληθυσμό από τον Δήμο της αρχαίας Αθήνας, δεν θα μπορούσαν να λειτουργήσουν με την αρχή της Άμεσης Δημοκρατίας. Αυτό που σήμερα αποκαλούμε δημοκρατία και δημοκρατικό πολίτευμα είναι η Αντιπροσωπευτική Δημοκρατία. Το Κυπριακό Κοινοβούλιο ενσωμάτωσε, καλύτερα ίσως από πολλά άλλα κοινοβούλια, αυτό τον χαρακτήρα του στο ίδιο του το όνομα: Βουλή των Αντιπροσώπων.


Αρχή της Δημοκρατίας είναι ότι η εξουσία και η κυριαρχία ανήκει στον λαό. Βασική αρχή της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας είναι η άσκηση της εξουσίας, εκτελεστικής και Νομοθετικής, εκ μέρους του λαού για τον λαό. Ο λαός, οι πολίτες εκχωρούν με ελεύθερη βούληση δια της ψήφου τους την κυριαρχία τους, ή μέρος αυτής, σε αντιπρόσωπο ή αντιπροσώπους τους για να κυβερνήσουν την χώρα. Η εκχώρηση όμως δεν γίνεται εν λευκώ αλλά βάση ενός Κοινωνικού Συμβολαίου, (για να θυμηθούμε τον Ζακ Ρουσώ) που στον σύγχρονο κόσμο δεν είναι άλλο από το προεκλογικό πρόγραμμα και τις θέσεις του κάθε υποψήφιου που διεκδικεί την ψήφο των κυρίαρχων πολιτών. Η απουσία οποιουδήποτε μηχανισμού ή διαδικασίας ελέγχου των εκλελεγμένων Αντιπροσώπων του λαού από τους πολίτες οδηγεί σε ακρωτηριασμό της λαϊκής κυριαρχίας η οποία τελικά συρρικνώνεται σε μια στιγμιαία πράξη ανά τετραετία ή πενταετία.


Η ανάπτυξη διάφορων ιδεολογιών και κοσμοθεωριών, όπως και οι συστημικές ανάγκες της ίδιας της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας, οδήγησαν στην δημιουργία πολιτικών κομμάτων και κινημάτων τα οποία παρεμβάλλονται μεταξύ του λαού και της Πολιτείας. Τα ίδια τα κόμματα θεωρούν ότι αποτελούν το κύτταρο της δημοκρατίας. Αυτό βέβαια προϋποθέτει ότι τα κόμματα αποτελούν πρότυπο δημοκρατικής οργάνωσης και λειτουργίας, κι ότι είναι συνεπή στις δεσμεύσεις τους έναντι των μελών αλλά κυρίως των ψηφοφόρων τους.

Σταδιακά, η άσκηση της εξουσίας στην Αντιπροσωπευτική Δημοκρατία δημιούργησε στους πολίτες την αντίληψη ότι τα κέντρα λήψης αποφάσεων είναι μακριά από την κοινωνία την οποία αδυνατούν να αφουγκραστούν. Ότι το κοινωνικό συμβόλαιο μόνο θεωρητική και συμβολική αξία έχει αφού δεν δεσμεύει με νομικό ή αποτελεσματικό πολιτικό τρόπο τους εκλελεγμένους αντιπροσώπους του λαού. Σε σημαντικό μέρος του λαού έχει καθιερωθεί η άποψη ότι η Βουλή των Αντιπροσώπων του λαού δεν εισακούει την βούληση του λαού. Αυτό οδήγησε ένας μέρος του λαού, ιδιαίτερα μεγάλο ανάμεσα στους νέους ανθρώπους, να απέχει από τις εκλογικές διαδικασίες και από τα πολιτικά δρώμενα. Φαινόμενο που διαρκώς διογκώνεται σχεδόν σε όλες τις σύγχρονες δημοκρατικές χώρες, σε βαθμό που εγείρονται πλέον ερωτήματα ως προς τη νομιμοποίησης της άσκησης εξουσίας από τους εκλελεγμένους πολιτειακούς αξιωματούχους.


Η απογοήτευση από ιδεολογίες που διαψεύστηκαν στην υλοποίηση τους, από πολιτικές που απέκλιναν των προεκλογικών προγραμμάτων και πολύ περισσότερο η εμπλοκή πολιτειακών αξιωματούχων και κομμάτων σε σκάνδαλα διαπλοκής και διαφθοράς έχουν οδηγήσει στην απαξίωση των κομμάτων, του πολιτικού προσωπικού και των θεσμών, ακόμα και της ίδιας της πολιτικής. Αυτό δεν έχει ως μόνη συνέπεια την αύξηση του ρεύματος της αποχής των πολιτών από τις εκλογικές διαδικασίες. Σιγά-σιγά αλλά σταθερά άρχισε να τίθεται από αμφισβήτηση η δημοκρατικότητα του αντιπροσωπευτικού πολιτειακού συστήματος.


Οι πολίτες που απέχουν από την εκλογική διαδικασία, δεν νοιώθουν να εκπροσωπούνται από τους όποιους εκλελεγμένους αξιωματούχους. Αυτή η διάσταση ελλοχεύει κινδύνους γιατί η μη εκχώρηση δια της ψήφου της δικής τους εξουσίας σε κάποιο αντιπρόσωπο, αναπόφευκτα οδηγεί ή θα οδηγήσει στην αμφισβήτηση της άσκησης εξουσίας από τους πολιτειακούς αξιωματούχους, αφού η αναγνώριση προϋποθέτει την συμμετοχή.


Το μεγάλο στοίχημα της δημοκρατίας τον 21ου αιώνα είναι το πως θα κερδίσει ξανά την εμπιστοσύνη των πολιτών. Αυτή η πρόκληση αφορά τόσο το Κράτος (εκτελεστική, Νομοθετική και Δικαστική εξουσία) όσο και τα πολιτικά κόμματα και τα πολιτικά πρόσωπα. Κατά τη δική μου άποψη, η απάντηση στο στοίχημα βρίσκεται στο τρίπτυχο: συμμετοχική δημοκρατία, διαφάνεια και λογοδοσία.


Η συμμετοχική δημοκρατία οδηγεί στη διεύρυνση και εμβάθυνση των δημοκρατικών ελευθεριών και των ανθρώπινων δικαιωμάτων, επιστρέφοντας συνάμα μέρος της εξουσίας στον ίδιο τον λαό από τον οποίο πηγάζει. Η τεχνολογική ανάπτυξη και πρόοδος επιτρέπουν την εφαρμογή μερικώς και αποσπασματικά της άμεσης δημοκρατίας.


Η υιοθέτηση δεσμευτικών και συμβουλευτικών δημοψηφισμάτων επιτρέπει στους πολίτες είτε να αποφασίζουν οι ίδιοι με άμεσο τρόπο για ένα σημαντικό ζήτημα είτε να εκφράζουν την βούληση τους προς την Κυβέρνηση προτού αυτή αποφασίσει. Πολλά κόμματα στην Ευρώπη ανησυχούν ότι ο λαός μπορεί να παρασυρθεί από τη δημαγωγία και τον λαϊκισμό σε λανθασμένες αποφάσεις. Αυτό το επιχείρημα είναι προσβλητικό γιατί εκ προοίμιού θεωρεί τον λαό και τους πολίτες ανώριμους να κρίνουν ορθά και να αποφασίσουν με κριτήριο το καλό της χώρας και της κοινωνίας. Ταυτόχρονα αυτό το ελιτίστικο επιχείρημα υποσκάπτει τον ίδιο τον θεσμό της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και των εκλελεγμένων αντιπροσώπων του λαού, γιατί αν ο λαός είναι ανώριμος και παρασύρεται εύκολα, τότε και η δική τους εκλογή έγινε με ανωριμότητα κι ανευθυνότητα άρα δεν νομιμοποιούνται να κυβερνούν.


Η εμπειρία από χώρες που έχουν θεσμοθετήσει τα δημοψηφίσματα, αποδεικνύει ότι με σωστή ενημέρωση μέσα από ένα δημόσιο δημοκρατικό διάλογο, ο λαός κρίνει και συμπεριφέρεται με ωριμότητα και υπευθυνότητα. Υπενθυμίζω εδώ ότι πριν από πολύ λίγα χρόνια οι Ελβετοί σε δημοψήφισμα απέρριψαν την πρόταση για μείωση του φόρου εισοδήματος τους.


Μήπως, τελικά, η απόρριψη του θεσμού των δημοψηφισμάτων έχει πιο πολύ να κάνει με το γεγονός ότι σε μια τέτοια διαδικασία δεν είναι τα κόμματα που αποφασίζουν αλλά οι πολίτες απευθείας και χωρίς αντιπροσώπους; Μήπως υπάρχει ανησυχία για ενδεχόμενη υποβάθμιση της αξίας των κομμάτων και του ρόλου τους; Προσωπικά εκτιμώ ότι αν τα κόμματα καταστούν φορείς παραγωγής πολιτικής, ιδεών και προτάσεων η εικόνα και ο ρόλος τους θα αναβαθμιστούν στα μάτια των πολιτών.


Η σύγχρονη τεχνολογία επιτρέπει, ακόμη, τη συμμετοχή των πολιτών στη νομοθετική διαδικασία. Πριν από τέσσερα χρόνια είχα υποβάλει στον τότε πρόεδρο της Βουλής την πρόταση όπως τα νομοσχέδια και οι Προτάσεις Νόμου αναρτούνται σε ειδική ιστοσελίδα για περίοδο ενός μηνός, δίνοντας την δυνατότητα στους πολίτες να υποβάλουν προτάσεις και ιδέες επί τούτων. Προτάσεις που στη συνέχεια θα τίεθενται ενώπιων της αρμόδιας Κοινοβουλευτικής Επιτροπής κατά τη συζήτηση του Νομοσχεδίου ή της Πρότασης Νόμου.

Με τέτοιες και άλλες παρόμοιες ιδέες και διαδικασίες μπορούμε να δώσουμε την ευκαιρία στους πολίτες να συμμετέχουν στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Η συμμετοχική δημοκρατία επιτρέπει στην κοινωνία και στους πολίτες να έχουν και λόγο και ρόλο. Η μετακίνηση από την παθητικότητα του πολίτη στην συμμετοχικότητα θα οδηγήσει στην αύξηση του ενδιαφέροντος του για τα κοινά αλλά και στη δέσμευση του έναντι των αποφάσεων.


Οι πολίτες σήμερα ανησυχούν και αμφισβητούν διαβουλεύσεις και αποφάσεις πίσω από παρασκήνια και κλειστές πόρτες. Δεν έχουν εμπιστοσύνη ότι τα κριτήρια που καθορίζουν τις αποφάσεις είναι αγνά και εξυπηρετούν το δημόσιο συμφέρον κι όχι ιδιωτικά ευτελή οικονομικά ή άλλα συμφέροντα. Μόνη θεραπεία είναι η διαφάνεια. Διαφάνεια δεν σημαίνει μια ανακοίνωση πληροφόρησης του λαού για μιαν απόφαση και τι αυτή η απόφαση εξυπηρετεί. Σημαίνει διαμόρφωση προϋποθέσεων και συνθηκών που να επιτρέπουν στους πολίτες να παρακολουθήσουν μια συνεδρία, να ακούσουν τη συζήτηση, τα επιχειρήματα που θα αναπτυχθούν από όλα τα μέρη αλλά και να διαθέτουν πρόσβαση στις απαραίτητες πληροφορίες για να μπορούν να κρίνουν. Η σύγχρονη τεχνολογία καθιστά αυτές τις συνθήκες εφικτές, αρκεί βέβαια να υπάρχει η αναγκαία πολιτική βούληση.


Κλείνω με την πτυχή της λογοδοσίας. Οι πολίτες δεν αποδέχονται πλέον η κυριαρχία τους να ασκείται στιγμιαία κάθε πέντε χρόνια. Αντιδρούν και διαμαρτύρονται όταν, ενώ διαπιστώνουν ότι οι αντιπρόσωποι που εξέλεξαν, αποκλίνουν σοβαρά από τις δεσμεύσεις που ανέλαβαν ή εμπλέκονται σε σκάνδαλα, δεν μπορούν να πράξουν τίποτε. Δεν αποδέχονται πλέον η λογοδοσία των εκλελεγμένων να γίνεται μια φορά κάθε πέντε χρόνια, στην επόμενη εκλογική διαδικασία. Η λύση κατ’ εμένα σ’ αυτό το ζήτημα είναι η υιοθέτηση της αρχής του Ανακλητού. Η επιστροφή στους κυρίαρχους πολίτες μέρους της εξουσίας που τους ανήκει, για να μπορούν να ασκούν αποτελεσματικό και διαρκή έλεγχο επί των εκλελεγμένων αξιωματούχων του Κράτους καθόλη τη διάρκεια της θητείας τους. Ο λαός ως κυρίαρχο σώμα, να διαθέτει την θεσμοθετημένη εξουσία, να ανακαλεί έναν εκλελεγμένο αξιωματούχο τερματίζοντας νωρίτερα τη θητεία του. Με τον ίδιο τρόπο που οι πολίτες εκχωρούν την εξουσία τους σε κάποιον να μπορούν και να την ανακαλούν.


Σ’ ένα κόσμο γεμάτο προκλήσεις, με ολοένα και πιο σύνθετα προβλήματα, με τις δυνατότητες της τεχνολογίας να φαίνονται απεριόριστες, όσοι πιστεύουν στη δημοκρατία πρέπει να αρχίσουν να σκέφτονται έξω από το κουτί της βολικής συμβατικότητας. Ίσως ήρθε η ώρα την έννοια του κοινωνικού συμβολαίου να την υποκαταστήσουμε με την έννοια του κοινωνικού χρέους.